Economia
hó de’it naroman lilin…
Paíz ne’e ohin loron
di’ak liu uitoan horisehik, ka sei loko aan tanba depende nafatin
ba doadores sira?
Ida ne’e maka pergunta. Kona-ba nia resposta, ida-idak hanoin rasik
ba...
Durante reuniaun hirak ne’ebé halo ho parseirus dezenvolvimentu
Timor-Leste nian, bele haré katak iha nota pozitiva kona ba dezempeñu/esforsu
ekonóminku iha tinan ikus ne’e nia laran, maibé fó
hanoin mós ba ita(alerta) kona-ba faktu ida katak, “ bainhira
haré iha konjuntu, maka tendensias hirak ne’e hatudu katak
moris-kiak aumenta ba beibeik”. Ne’e mak kontradisaun ida ke
ita haré momoos hela.
Kuaze atu halo tinan tolu ona mak ita hetan independensia ne’ebe
mundu tomak rekoinese, i oras ne’e halo tan ona enkontru ho paízes
hirak ne’ebé ita hanaran parseirus dezenvolvimentu ita nian,
tan nune’e ita presiza dunik hanoin ka reflekte kona-ba Nasaun ida
ne’e, haré husi parte ekonomia, dezenvolvimentu no progresu
ne’ebe hetan ona durante fulan 36 ikus nia laran iha governu Timor
nia liman, ho na’í ulun bot mak primeiru-ministru Mari Alkatiri.

Mezmuke haka’as aan atu haré oin seluk, data estatístikas
hatudu nafatin katak moris-kiak (pobreza) iha Timor-Leste laran sei
hanesan nafatin realidade boot ida |
Konsidera katak Plano de Desenvolvimento
Nacional (PDN) hanesan baze forti ida ba governu, atu bele hala’o
di’ak gestaun ekonómika Paíz nian, i haré moos
katak objetivu Plano ne’e nian bele determina dezenvolvimentu ho
progresu ida ke justu tebes liuliu kona-ba edukasaun, saúde no moris-di’ak
ba populasaun tomak. Haré dook moos kona-ba oinsá atu haburas
ekonomia, tetu di’ak sasán folin(presu), fomenta empregu ka
hatun tiha dezempregu, hari sektor bankáriu no finanseiru ida ke
forti no jestaun fsikal ida ke prudente/la arbiru.Iha liñas jerais,
buat hirak ne’e hotu maka hanesan objetivus prinsipais iha tinan
tolu(3) liu ba nia laran. Maibé ohin loron pareseke objetivu hirak
ne’e la’o dook i lakonsege hetan. Mai ita haré to’ok:
Ekonomikamente dependentes
Atividade ekonómika tun tiha, hahú kedas husi
fulan Maiu tinan 2002 tanba ema ONU moos menus ba beibeik, i sai aat liu
tan ona. Tuir estimativu ida ke Banco de Desenvolvimento Asiático
(BDA) halo, taixas kreximentu pozitivu ba Produto interno bruto,
iha tinan balu laran mai ne’e, sei sai baixa/menus liu hotu iha rejiaun
tomak Azia-Pasífiku nia laran.
Iha parte seluk, ho balansa komersial(fa’an
no sosa sasán) ne’ebe defisitária tebes(la di’ak/pozitivu)
no laiha liu sinal ida katak sei bele hadi’a, maka buat ne’e
sei halo valores persentajen PIB sai todan liu ba ekonomia timorense.
Haré kona-ba Estabilidade Makroekonómika, presaun todan husi
inflasaun(uza osan barak liu,sai lafolin) ne’e buat ida ke diminui
ona antes kedas independensia, maibé ekonomia mós tun maka’as
tanba ita bele haré katak maun-de obra(ema kaer servisu) menus ba
beibeik, agrava liu tan dezempregu(ema barak laiha servisu). Husi parte
seluk, vensimentu iha Timor ás liu nafatin kompara ho rai seluk
iha rejiaun ida ne’e, tanba ne’emak halo ema sees an lakohi
halo investimentu iha sektor privadu, i halo mós katak Paíz
ida ne’e labele kompete iha mundu internasional. Buat aat liu maka
husi aspektu sosial, ita haré katak vensimentu Timor-Leste nian
laiha liu valor real kompara ho paízes viziñus, ne’e
hatudu katak ema Timor oan sira labele sosa sasán.
Kona-ba dezenvolvimentu fiskal nian, Timor –Leste sei kontinua ho
orsamentu menus liu, bá to’o besik barreira pursentu 10 (10%)
husi PIB, tan ne’e maka situasaun fiskal sai simples loos. Paíz
ne’e produz uitoan de’it, tanba ne’e reseitas fiskais
moos uitoan liu. Iha nível ezekusaun(hala’o) fiskal,
ema alfándegas sira halo servisu aplika lei maka’as liu, no
laiha sensibilidade/kompreensaun, dala ruma halo ema hanoin katak atu fo
de’it ajuda ba Timor mós susar ona, sá tan atu mai
investe iha ne’e.
Maski nune’e osan husi empréstimus banku nian sa’e maka’as
kompara ho pursentu 10 (10%) osan tahu iha depósitu iha tinan 2002
laran. Apezarde iha tan banku estranjeiru ida, senáriu kona-ba finasiamentu(osan)
sei nafatin hela, tanba banku ida de’it maka funsiona hanesan katalizador
(bele hamoris ka hadi’a) ekonomia. Buat ida ke hahú halo ona
husi tinan 1999.
Liu tiha tinan tolu independensia, Timor-Leste kotinua aposta no
sadere iha sektor bankáriu…maibé seidauk iha banku
Timor nian ida.

vensimentu iha Timor ás liu nafatin kompara ho rai seluk iha
rejiaun ida ne’e, tanba ne’emak halo ema sees an lakohi
halo investimentu iha sektor privadu, i halo mós katak Paíz
ida ne’e labele kompete iha mundu internasional. Buat aat liu
maka husi aspektu sosial, ita haré katak vensimentu Timor-Leste
nian laiha liu valor real kompara ho paízes viziñus, ne’e
hatudu katak ema Timor oan sira labele sosa sasán |
Prioriedade ne’ebe lakumpri/lahalo tuir:
Kona-ba estabilidade Paíz no hamenus moris-kiak, área
rua ne’e maka governu aktual tau hanesan prioriedade, hahú
husi fulan Janeiru tinan 2003 laran, maibé senáriu ida ne’e
mós lae sai di’ak liu.
Governu hakarak servisu hamutuk ho Igreja no parseirus privadus seluk tan
iha área Edukasaun; maibé tentativa atu koko implementa medida
ida ke halo ema haksesuk barak (polémika) kona-ba ensinu fakultativu
Relijiaun iha eskolas públikas,halo ema barak sai hirus i mai hamutuk
halo manifestasaun-popular ida ke boot no kleur liu hotu iha istória
Timor-leste independente nian, hodi hamosu instabilidade sosial boot tebes
iha Paíz laran, buat ida ke nunka akontese.
Sei kona-ba área Estabilidade, Governu hakarak hela , maibé
lae konsege kria tan empregus(servisu), liuliu ba jovens no veteranos sira,
sei dook husi dezenvolvimentu ida ne’ebe anunsia beibeik
ona kona-ba “polítika nasional ba empregu”, atu tau
servisu hamutuk ministérius hirak ne’ebe relevante ba knar
ne’e no investimentus públikus i privadus.
Sei hela ba kotuk nafatin área Redusaun(hamenus) Pobreza, hanesan
mós prioridade ke Governu trasa tiha ona iha tina tolu liu ba, i
bele haré katak durante períodu ne’e mós ekonomia
lae sa’e buras, buat ida ke governu konsidera hanesan importante
tebes atu bele hamenus ema moris-kiak.
Iha parte seluk, lae iha apoiu ba dezenvolvimentu iha sektor agríkola(halo
to’os,natar) tanba ne’e povu sira sei han aat nafatin. Iha
Timor ema hotu hatene katak ai han prinsipal liu maka háre/etu ho
batar, ema barak maka hein atu ko’a hare ka silu bátar, maibé
dala barak labele halo iha “fulan hirak ne’ebé susar”
entre Outubru ba to’o Marsu, bainhira ema mos koalia barak tan kona-ba
hamlaha iha Paíz laran. Mezmuke haka’as aan atu haré
oin seluk, data estatístikas hatudu nafatin katak moris-kiak(pobreza)
iha Timor-Leste laran sei hanesan nafatin realidade boot ida.
Oinsá kona-ba ambiente?
Kuadru legal no regulador ida sei kontinua implementa nafatin iha nível
jestaun ba ambiente, hodi haré katak ema estraga no sunu
aat nafatin ailaran no rai (desflorestasaun). Maibé husi
parte seluk tanba ita hatene katak ema Timor oan barak maka sei depende
ba agrikultura subsistensia(buka tebes ai han moris nian) no esplorasaun
rekursusus naturais( rai nia riku soin), maka tenki husik duni ema halo
aat nafatin ba ambiente hodi labele haburas no bali ekosistema ba loron
oin(sustentabilidade dos ecosistemas).
Ikus mai, kona-ba Infra-estruturas, Investimentu
no Dezenvolvimentu Sektor Privadu
Governu identifika ona oinsá presiza halakon
tiha buat hirak ne’ebé lahusik ema halo investimentu, maibé
lakonsege dezenvolve halo di’ak ambiente kona ba investimentu. Lei
ida kona-ba investimentu ne’ebé ema koalia barak ona, to’o
ohin loron seidauk sai realidade, no mezmuke atu hala’o kedas ona,
ita seidauk bele haré dook katak lei ne’e sei lori duni buat
di’ak(benefísius) ruma iha tempu badak ka naruk nian. Lei
ida ne’e mak sei lori investimentus ba Timor-Leste?
Tuir loloos ita labele fiar katak bele halibur investimentu husi
estranjeiru lori de’it lei pakote ida, maibé buat importante
liu maka kria konfiansa, mai husi faktores importantes lubun ida hamutuk.
Se lae, ema investores estranjeirus sira bele husu: “Se Estadu
Timorense de’it lakohi investe iha nia Rai Laran, tanba sá
maka hau maka mai investe fali iha ne’e? “
Halo Servisu Públikus halo di’ak, hanesan kona-ba dada bee,
saneamentu, eletrisidade, estrada, meius ba transporte aéreus, marítimus,
telekomunikasoens, korreirus no servisu seluk tan hanesan apoiu ba povu,
ne’e importante tebes ba dezenvolvimentu ekonomia Rai Timor-Leste
nian.
Governu rekoñese buat hirak ne’e hotu no konsidera katak bainhira
iha infra-estruturas fízikas di’ak, maka sei sai di’ak
tebes ba dezenvolvimentu nasional, ekonómiku no umanu. Fiar mós
katak bele ajuda hamenus moris-kiak(pobreza), ba dezenvolvimentu umanu
no nia kontribuisaun boot mós ba jerasaun empregu.
Hatene di’adi’ak buat hirak ne’e hotu, ita bele haré
ba faktu ida katak dezenvolvimentu infraestruturas la’oos de’it
responsabilidade sektor privadu nian, no fornesimentu servisus importantes,
bainhira seidauk iha inisiativa privada, tenke hanesan obrigasaun Estado
nian tomak, inkuli mós eletrisidade. Iha kapítulu
ida ne’e bele dehan katak liu tiha tinan neen ema Indonészia
sira sai husi ne’e no tinan tolu(3) iha independensia laran, ita
sei iha nakukun, ho de’it naroman lilin.
|