Voltar Para Página Inicial...
 :. Ações e Projetos
 :. Brasil no Timor
 :. Chrys Crhystello
 :. Créditos
 :. Crocodilos em Rede
 :. Cultura e Sociedade
 :. Destaque
 :. Endereços Úteis
 :. Filme
 :. Fotos
 :. Língua Portuguesa
 :. Livros
 :. Nossa Lista
 :. Olhar de Crocodilo
 :. Poemas de Crocodilo
 :. Reportagens
 :. Solidariedade
 :. Vivência Crocodilo

   

Economia hó de’it naroman lilin…

Paíz ne’e ohin loron di’ak liu uitoan horisehik, ka sei loko aan tanba depende nafatin ba doadores sira?
Ida ne’e maka pergunta. Kona-ba nia resposta, ida-idak hanoin rasik ba...

Durante reuniaun hirak ne’ebé halo ho parseirus dezenvolvimentu Timor-Leste nian, bele haré katak iha nota pozitiva kona ba dezempeñu/esforsu ekonóminku iha tinan ikus ne’e nia laran, maibé fó hanoin mós ba ita(alerta) kona-ba faktu ida katak, “ bainhira haré iha konjuntu, maka tendensias hirak ne’e hatudu katak moris-kiak aumenta ba beibeik”. Ne’e mak kontradisaun ida ke ita haré momoos hela.

Kuaze atu halo tinan tolu ona mak ita hetan independensia ne’ebe mundu tomak rekoinese, i oras ne’e halo tan ona enkontru ho paízes hirak ne’ebé ita hanaran parseirus dezenvolvimentu ita nian, tan nune’e ita presiza dunik hanoin ka reflekte kona-ba Nasaun ida ne’e, haré husi parte ekonomia, dezenvolvimentu no progresu ne’ebe hetan ona durante fulan 36 ikus nia laran iha governu Timor nia liman, ho na’í ulun bot mak primeiru-ministru Mari Alkatiri.


Mezmuke haka’as aan atu haré oin seluk, data estatístikas hatudu nafatin katak moris-kiak (pobreza) iha Timor-Leste laran sei hanesan nafatin realidade boot ida

Konsidera katak Plano de Desenvolvimento Nacional (PDN) hanesan baze forti ida ba governu, atu bele hala’o di’ak gestaun ekonómika Paíz nian, i haré moos katak objetivu Plano ne’e nian bele determina dezenvolvimentu ho progresu ida ke justu tebes liuliu kona-ba edukasaun, saúde no moris-di’ak ba populasaun tomak. Haré dook moos kona-ba oinsá atu haburas ekonomia, tetu di’ak sasán folin(presu), fomenta empregu ka hatun tiha dezempregu, hari sektor bankáriu no finanseiru ida ke forti no jestaun fsikal ida ke prudente/la arbiru.Iha liñas jerais, buat hirak ne’e hotu maka hanesan objetivus prinsipais iha tinan tolu(3) liu ba nia laran. Maibé ohin loron pareseke objetivu hirak ne’e la’o dook i lakonsege hetan. Mai ita haré to’ok:

Ekonomikamente dependentes

Atividade ekonómika tun tiha, hahú kedas husi fulan Maiu tinan 2002 tanba ema ONU moos menus ba beibeik, i sai aat liu tan ona. Tuir estimativu ida ke Banco de Desenvolvimento Asiático (BDA) halo, taixas kreximentu pozitivu ba Produto interno bruto, iha tinan balu laran mai ne’e, sei sai baixa/menus liu hotu iha rejiaun tomak Azia-Pasífiku nia laran.

Iha parte seluk, ho balansa komersial(fa’an no sosa sasán) ne’ebe defisitária tebes(la di’ak/pozitivu) no laiha liu sinal ida katak sei bele hadi’a, maka buat ne’e sei halo valores persentajen PIB sai todan liu ba ekonomia timorense.

Haré kona-ba Estabilidade Makroekonómika, presaun todan husi inflasaun(uza osan barak liu,sai lafolin) ne’e buat ida ke diminui ona antes kedas independensia, maibé ekonomia mós tun maka’as tanba ita bele haré katak maun-de obra(ema kaer servisu) menus ba beibeik, agrava liu tan dezempregu(ema barak laiha servisu). Husi parte seluk, vensimentu iha Timor ás liu nafatin kompara ho rai seluk iha rejiaun ida ne’e, tanba ne’emak halo ema sees an lakohi halo investimentu iha sektor privadu, i halo mós katak Paíz ida ne’e labele kompete iha mundu internasional. Buat aat liu maka husi aspektu sosial, ita haré katak vensimentu Timor-Leste nian laiha liu valor real kompara ho paízes viziñus, ne’e hatudu katak ema Timor oan sira labele sosa sasán.

Kona-ba dezenvolvimentu fiskal nian, Timor –Leste sei kontinua ho orsamentu menus liu, bá to’o besik barreira pursentu 10 (10%) husi PIB, tan ne’e maka situasaun fiskal sai simples loos. Paíz ne’e produz uitoan de’it, tanba ne’e reseitas fiskais moos uitoan liu. Iha nível ezekusaun(hala’o) fiskal, ema alfándegas sira halo servisu aplika lei maka’as liu, no laiha sensibilidade/kompreensaun, dala ruma halo ema hanoin katak atu fo de’it ajuda ba Timor mós susar ona, sá tan atu mai investe iha ne’e.

Maski nune’e osan husi empréstimus banku nian sa’e maka’as kompara ho pursentu 10 (10%) osan tahu iha depósitu iha tinan 2002 laran. Apezarde iha tan banku estranjeiru ida, senáriu kona-ba finasiamentu(osan) sei nafatin hela, tanba banku ida de’it maka funsiona hanesan katalizador (bele hamoris ka hadi’a) ekonomia. Buat ida ke hahú halo ona husi tinan 1999.

Liu tiha tinan tolu independensia, Timor-Leste kotinua aposta no sadere iha sektor bankáriu…maibé seidauk iha banku Timor nian ida.


vensimentu iha Timor ás liu nafatin kompara ho rai seluk iha rejiaun ida ne’e, tanba ne’emak halo ema sees an lakohi halo investimentu iha sektor privadu, i halo mós katak Paíz ida ne’e labele kompete iha mundu internasional. Buat aat liu maka husi aspektu sosial, ita haré katak vensimentu Timor-Leste nian laiha liu valor real kompara ho paízes viziñus, ne’e hatudu katak ema Timor oan sira labele sosa sasán


Prioriedade ne’ebe lakumpri/lahalo tuir:

Kona-ba estabilidade Paíz no hamenus moris-kiak, área rua ne’e maka governu aktual tau hanesan prioriedade, hahú husi fulan Janeiru tinan 2003 laran, maibé senáriu ida ne’e mós lae sai di’ak liu.
Governu hakarak servisu hamutuk ho Igreja no parseirus privadus seluk tan iha área Edukasaun; maibé tentativa atu koko implementa medida ida ke halo ema haksesuk barak (polémika) kona-ba ensinu fakultativu Relijiaun iha eskolas públikas,halo ema barak sai hirus i mai hamutuk halo manifestasaun-popular ida ke boot no kleur liu hotu iha istória Timor-leste independente nian, hodi hamosu instabilidade sosial boot tebes iha Paíz laran, buat ida ke nunka akontese.
Sei kona-ba área Estabilidade, Governu hakarak hela , maibé lae konsege kria tan empregus(servisu), liuliu ba jovens no veteranos sira, sei dook husi dezenvolvimentu ida ne’ebe anunsia beibeik ona kona-ba “polítika nasional ba empregu”, atu tau servisu hamutuk ministérius hirak ne’ebe relevante ba knar ne’e no investimentus públikus i privadus.
Sei hela ba kotuk nafatin área Redusaun(hamenus) Pobreza, hanesan mós prioridade ke Governu trasa tiha ona iha tina tolu liu ba, i bele haré katak durante períodu ne’e mós ekonomia lae sa’e buras, buat ida ke governu konsidera hanesan importante tebes atu bele hamenus ema moris-kiak.
Iha parte seluk, lae iha apoiu ba dezenvolvimentu iha sektor agríkola(halo to’os,natar) tanba ne’e povu sira sei han aat nafatin. Iha Timor ema hotu hatene katak ai han prinsipal liu maka háre/etu ho batar, ema barak maka hein atu ko’a hare ka silu bátar, maibé dala barak labele halo iha “fulan hirak ne’ebé susar” entre Outubru ba to’o Marsu, bainhira ema mos koalia barak tan kona-ba hamlaha iha Paíz laran. Mezmuke haka’as aan atu haré oin seluk, data estatístikas hatudu nafatin katak moris-kiak(pobreza) iha Timor-Leste laran sei hanesan nafatin realidade boot ida.

Oinsá kona-ba ambiente?

Kuadru legal no regulador ida sei kontinua implementa nafatin iha nível jestaun ba ambiente, hodi haré katak ema estraga no sunu aat nafatin ailaran no rai (desflorestasaun). Maibé husi parte seluk tanba ita hatene katak ema Timor oan barak maka sei depende ba agrikultura subsistensia(buka tebes ai han moris nian) no esplorasaun rekursusus naturais( rai nia riku soin), maka tenki husik duni ema halo aat nafatin ba ambiente hodi labele haburas no bali ekosistema ba loron oin(sustentabilidade dos ecosistemas).

Ikus mai, kona-ba Infra-estruturas, Investimentu no Dezenvolvimentu Sektor Privadu

Governu identifika ona oinsá presiza halakon tiha buat hirak ne’ebé lahusik ema halo investimentu, maibé lakonsege dezenvolve halo di’ak ambiente kona ba investimentu. Lei ida kona-ba investimentu ne’ebé ema koalia barak ona, to’o ohin loron seidauk sai realidade, no mezmuke atu hala’o kedas ona, ita seidauk bele haré dook katak lei ne’e sei lori duni buat di’ak(benefísius) ruma iha tempu badak ka naruk nian. Lei ida ne’e mak sei lori investimentus ba Timor-Leste?

Tuir loloos ita labele fiar katak bele halibur investimentu husi estranjeiru lori de’it lei pakote ida, maibé buat importante liu maka kria konfiansa, mai husi faktores importantes lubun ida hamutuk. Se lae, ema investores estranjeirus sira bele husu: “Se Estadu Timorense de’it lakohi investe iha nia Rai Laran, tanba sá maka hau maka mai investe fali iha ne’e? “
Halo Servisu Públikus halo di’ak, hanesan kona-ba dada bee, saneamentu, eletrisidade, estrada, meius ba transporte aéreus, marítimus, telekomunikasoens, korreirus no servisu seluk tan hanesan apoiu ba povu, ne’e importante tebes ba dezenvolvimentu ekonomia Rai Timor-Leste nian.

Governu rekoñese buat hirak ne’e hotu no konsidera katak bainhira iha infra-estruturas fízikas di’ak, maka sei sai di’ak tebes ba dezenvolvimentu nasional, ekonómiku no umanu. Fiar mós katak bele ajuda hamenus moris-kiak(pobreza), ba dezenvolvimentu umanu no nia kontribuisaun boot mós ba jerasaun empregu.

Hatene di’adi’ak buat hirak ne’e hotu, ita bele haré ba faktu ida katak dezenvolvimentu infraestruturas la’oos de’it responsabilidade sektor privadu nian, no fornesimentu servisus importantes, bainhira seidauk iha inisiativa privada, tenke hanesan obrigasaun Estado nian tomak, inkuli mós eletrisidade. Iha kapítulu ida ne’e bele dehan katak liu tiha tinan neen ema Indonészia sira sai husi ne’e no tinan tolu(3) iha independensia laran, ita sei iha nakukun, ho de’it naroman lilin.

 

Página anterior

 
 

 Mais informações


Queimado Queimado,
mas Agora Nosso!

ROSELY FORGANES
Ler Críticas


Filme
Timor Leste
O massacre que o mundo não viu

Compre Diretamente
novo

Todos os direitos reservados
Melhor visualização: 800x600 - Internet Explorer 5.0 (acima)
webmaster@timorcrocodilovoador.com.br